معرفت بخش، قبض و بسط، زبان قرآن

معرفت بخش، قبض و بسط، زبان قرآن پایان نامه ها
معرفت بخش، قبض و بسط، زبان قرآن پایان نامه ها

الهیات و فلسفه دین. از آنجا که این موضوع از موضوعات کلیدی و مطرح در جامعه میباشد، نوع نگرش ما به این موضوع و تعیین جهتگیری ما در سراسر نظام عقیدتی ما تأثیر گذار است، و لذا تصمیم گیری در این زمینه میتواند ابعاد مختلف معارف، از جمله فلسفه، کلام، تفسیر را تحت تأثیر مستقیم خود قرار دهد.
3- ضرورت طرح مباحثی این چنین کلیدی و اصلی از منظر قرآن کریم. قرآن به عنوان معجزهی جاوید پیامبر اسلام به بررسی مهمترین نیازهای بشر پرداخته است. یکی از مهمترین مسائل مطرح که به عقیدهی برخی هسته و گوهر هر دینی است بحث تجربهی دینی است و لذا قرآن باید که در این باره هم اظهار نظر نموده باشد. بررسی موضوعاتی از این قبیل و جستجوی آنها از منظر قرآن امری لازم و اساسی است.
4- ضرورت نگرش به قرآن به عنوان منبع جاری ادراک و تبیین مفاهیم اندیشه دینی: همانطور که برای همگان روشن است، قرآن صرفا کتابی تاریخی و قدیمی نیست بلکه منبع و سرچشمه بسیاری ازعلوم معارف است و میتواند بسیاری از مشکلات روز مرهی ما را پاسخگو باشد. مسائل مربوط به ادراک و مفاهیم دینی از جمله مواردی است که در قرآن باید مورد جتسجو قرار گیرند.
5- علاقهی شخصی به این بحث: پیشینهی فلسفی، قرآنی اینجانب مرا ترغیب مینمود که در مباحثی تطبیقی در این زمینه قلم بزنم. زیرا معتقدم که علوم همپایه میتوانند کاستیهای یکدیگر را جبران کنند. مباحث مربوط به کلام جدید، خصوصا تجربه دینی از جمله مسائل مورد علاقهی اینجانب است و لذا قصد دارم در راه تعالی تفکر دینی گام کوچکی بردارم.
روش تحقیق:
تحلیلی، کتابخانهای است. یعنی تحلیل این موضع براساس منابع اسلامی به خصوص تفاسیر قرآن و سایر منابع خواهد بود.
نقد ادبیات موضوع:
در حوزهی اسلامی در این باره کتابهای مختلفی نوشته شده است که در نوع نگرش بسیار متفاوتاند. یکی از این کتابها مربوط به عبدالکریم سروش به نام بسط تجربه نبوی است. نویسندهی این کتاب از کسانی است که به بسط بحث تجربهی دینی در ایران کمک زیادی کرده است، اما نگرش او با نگرش سنتی اسلامی دارای تفاوتهای جدی است. وی در این کتاب تجربه دینی را اصلی‌ترین شاخص نبوت می‌شمارد. وی تجارب دینی پیامبر را دارای سیر تکاملی می‌داند و لذا پیامبر به گفته او هر روز پیامبرتر می شد.6 یکی از عوامل رشد تجارب پیامبر عوامل بیرونی مانند سؤال‌ها و درخواست‌های مردم بود. دین امری بشری با روحی قدسی است.7 معنای قرآن از سوی خدا و الفاظ آن مخلوق پیامبر است امّا این از حیث شناختی معرفتی قرآن چیزی کم نمی‌کند.
انسانهای دیگر نیز می‌توانند در معنای حقیقی کلمه با پیامبر در این تجربه همراه شوند.8
او در کتاب خود بیان میدارد که وحی نوعی تجربه دینی است و تجربه دینی امری بشری است و امر بشری قابل تکامل و تحول است و پیامبر کاملترین ونهاییترین تجربه دینی را ندارد و امکان تحول تجربه‌ی او وجود دارد. البته به نظر نویسنده پایان‌نامه این گفتارها دارای مقدماتی غیر متقن و ادلهی قابل مناقشه است و نمیتوان از این مقدمات به چنین نتیجهای رسید. اما از آنجا که پایان‌نامه ما دارای موضوعی متفاوت با این کتابهاست بررسی این نظریات را به موضع مناسب آن ارجاع میدهیم.
ایشان در این باره کتابها و مقالات دیگری هم مکتوب نمودهاند. کتاب قبض و بسط تئوریک شریعت و مقاله “زنبور یا طوطی” از مشهورترین آثار اوست.
کتاب تجربه دینی و مکاشفه عرفانی نوشته محمد تقی فعالی نیز در همین زمینه است. ایشان پس از مطرح کردن مباحث مقدماتی در این خصوص به بررسی تجربه دینی می‌پردازد. وی تجربه دینی را امری شناختی می‌داند. امّا در میزان معرفت بخشی آن، دو کلام مختلف دارد. وی به بررسی آراء مختلف در این زمینه از جمله ویلیام جیمز و آلستون پرداخته و انواع تجربه دینی را بیان می‌کند. کتاب وی با وجود مطرح کردن مباحث گوناگون دارای مسیر منطقی مناسبی نمی‌باشد.
کتاب دیگر، وحی و افعال گفتاری نوشته استاد محترم قائمی نیا است. نویسنده در این کتاب از نوع خاصی از تجربه دینی که ما آنرا با نام وحی میشناسیم صحبت میکند. او در این کتاب سعی دارد که نگرش نوین براساس اصول ومبانی اسلامی در باب وحی بنا کند، ایشان وحی را نوعی تجربه دینی از سنخ فعل گفتاری میداند زبان قرآن را اصالتاً و ذاتاً عربی میداند و آنرا کلام خدا میداند و پیامبر را جز صفت پیام رسانی و گیرندهگی دارای سمتی دیگر نمیداند9. پیامبر حق دخالت در محتوای وحی را ندارد وی در این کتاب به بررسی ارکان وحی و اقوال دانشمندان دربارهی آن میپردازد سپس به بررسی اقوال عرفاء دربارهی تجربه دینی و ماهیت آن و بررسی شباهت آن با وحی دست میزند.
کتاب دیگر وی تجربه دینی و گوهر دین است که به بررسی دقیقتر و شاملتری دربارهی تجربهی دینی دست میزند و تقسیمات مختلفی را بیان میکند. نویسنده در این کتاب اصول تجربه دینی ومبانی آنرا به روشنی بیان مینماید. از نظر وی اگر چه گوهر دین تجربه دینی است، امّا میان تجارب دینی عرفاء و انبیاء تفاوت زیادی وجود دارد، و در حقیقت اینها از دو سنخ گوناگون‌اند. میزان معرفت بخشی آن دو نیز در یک سطح نیست. این کتاب به آیات و روایات و تفاسیر اسلامی توجه چندانی ننموده و بیشتر مباحث برون دینی را مطرح نموده است. وی دارای مقالات و سوابق زیادی در این بحث میباشد.
از دیگر آثار منتشره در باب تجربهی دینی کتاب مبانی نظری تجربه دینی نوشتهی علی شیروانی است. نویسنده در این کتاب سعی میکند بحثی تطبیق
ی میان دیدگاههای ابن عربی و رودلف اتو انجام دهد. این کتاب هم از کتب ممتاز و زیبا در این زمینه میباشد که نقش مهمی در شناسایی بحثهای تطبیقی دارد و راه را کاملاً روشن میسازد.
یکی از آثار معتبر دیگر در این زمینه کتاب خصائص التجربه الصوفیه است که به زبان عربی نوشته شد، است جبوری نویسندهی این کتاب به بررسی کاملی از تجارب عرفاء و تقسیمبندی آراء آنها دست زده که باعث شده کتاب او از منابع مهم این علم به شمار برود. نویسنده سعی نموده بحث تجربه دینی را در کتابهای عرفانی اسلامی جستجو کند و ابعاد مختلف آنرا معرفی کند. نویسنده این کتاب مفاهیم و اصطلاحات عرفانی را به خوبی توضیح داده است و مشاهدات و مکاشفات عرفاء را موشکافی نموده است.
مقالات مختلفی نیز درباره تجربه دینی نگاشته شده است. از جمله مقالات گردآوری شده در مجلّه نقد و نظر است که یکی از آنها به پرسش و پاسخ میان ملکیان و لگن هاوزن می‌پردازد. ایشان ماهیت تجربه دینی و میزان معرفت بخشی آنرا مورد بررسی قرار می‌دهند. مقاله محمد تقی فعالی در همین نشریه هم در همین زمینه می‌باشد.
همانطور که به صورت اختصار نشان داده شده موضوع تجربه دینی از موضوعات مهم و پر دامنهای است که فکر بسیاری را به خود مشغول داشته است. این موضوع بسیاری از مباحث دیگر را نیز درون خود دارد و بررسی دقیق آن میتواند ما را در علوم دیگر نیز یاری دهد. اما آنچه ما را بر آن داشت که در این زمینه پایان‌نامه‌ای تهیه بنمائیم این است که آثار گذشته هیچکدام به قرآن به عنوان محور این بحثها نگاه ننمودهاند. هیچکدام از آثار گذشته به صورت جامع و کامل بحثی دربارهی این موضوع براساس قرآن تنظیم ننموده است و دیدگاه قرآن را در این باره از زبان خود قرآن جستجو ننموده است. این نقص در حوزهی ادراکی و شناختی تجربهی دینی خود را واضح‌تر نشان میدهد. زیرا مهمترین وجههی تجربهی دینی وجههی ادراکی آن است و اهمیت کاوش در آن براساس مبانی قرآن بیش از پیش به چشم میخورد. علیرغم آنکه قرآن مباحث زیادی حول تجربه دینی و مکاشفات عرفانی دارد، و شناخت این مسأله نقش مهمی در درک قرآن دارد، اما بحث مستقل و جامعی پیرامون نظر قرآن در این باره صورت نگرفته است. تنها چیزی که در این باره به چشم میخورد استدلالهای پراکنده حول برخی آیات قرآن است که بدون بررسی مبانی و لوازم آیات در کتب مختلف شده است. تفسیر ابن عربی هم به عنوان یک تفسیر عرفانی نتوانسته بسیاری از معضلات این مباحث را نشان دهد.
مخصوصاً که بعد از بحثهای داغ و آشکار شدن مباحث جدید و مطرح شدن شبهات زیاد پیرامون این موضوع مهم، لزوم بحثهای روز و جدید در این باره هرچه بیشتر به چشم میخورد. لذا به نظر میرسد که قرآن که مهمترین کتاب آسمانی و جامعترین آنهاست در زمینهای که بسیار بشر به آن نیاز دارد ساکت نمانده و کاوشهای جدید در این دریای بیکران لازم به نظر میرسد.
اما ویژگی همهی این کتابها و مقالات این است که از منظر قرآن و اسلام اصیل به موضوع نگاه نکردهاند همهی آنها از لحاظی بحث برون دینی و برون قرآنی بودهاند، اما هیچکس پای صحبت قرآن ننشسته است تا حقیقت را از زبان خود قرآن بشنود. اگر هم به آیاتی از قرآن اشاره شده به صورت پراکنده و ناقص بوده است.
علاوه بر اینکه در این زمینه به آراء مفسرین، عرفاء، و فلاسفهی مسلمان کم توجهی شده است. علیرغم اینکه بزرگان ما از این بحث غافل نبودهاند، و اصول و مبانی آنها قابلیت استفاده در بحثهای جدید را دارد. بزرگان ما دارای آثار متقن و با ارزشی هستند که براساس موازین اسلامی و قرآن عزیز نگاشته شده است، لذا لازم بود که مقالهای مجزّا و مستقل در این باره نگارش یابد تا در حد توان خود به این موضوع بپردازد و گام نخستین در این راه باشد.
سؤال اصلی:
آیا با استفاده از آیات قرآن کریم میتوان تجربه دینی را نوعی شناخت و ادراک دانست؟ (حوزهی این شناخت، شرایط، موانع این شناخت و نقش آن در توجیه باورهای دینی).
سؤال فرعی:
1- تحلیل برون دینی دربارهی تجربه دینی و چیستی آن چگونه است؟
2- تحلیل درون دینی نسبت به پدیده تجربه دینی چگونه است؟
3- ماهیت تجربه دینی چیست؟
4- موانع رسیدن به این تجارب کدامند؟
5- آیا تجارب دینی برای نوع بشر امکان پذیرند؟
6- ارزش معرفت شناختی تجارب دینی تا چه میزان است؟
7- آیا تجربهی دینی مختص به تجربهی امر قدسی است یا دارای حوزهی وسیعتری است؟
8- کدامیک از تقسیمات سه گانه (ادراکی، احساسی، تفسیری) مورد تأیید قرآن است؟
9- آیا همه تجارب دینی از ارزش یکسانی برخوردار هستند؟
10- آیا تجارب دینی لزوماً همه الهیاند یا تجارب شیطانی هم وجود دارند؟
مفروضات:
1- تجربه دینی به عنوان وضعیتی خاص که بعض انسانها از سرگذراندهاند در عالم وقوع یافته است (امکان چنین تجربهای)
2- تجربه دینی موضوعی اساسی در الهیات، عرفان و فلسفه دین است.
3- اتخاذ موضع در باب تجربه دینی میتواند در بخشهای مختلف اندیشه دینی تأثیر گذار باشد (تأییدی بر باورهای دینی)
4- قرآن کریم کتاب هدایت و تعلیم است و میتواند از آن پاسخ سؤالات معرفتی متناسب دریافت کرد.
5- سؤالات پیرامون تجربه دینی متناسب با حیطهی تعالیم قرآن مجید است.
6- براساس قاعدهی (جری) قرآن میتواند پاسخگوی نیازهای معرفتی باشد.
فرضیه:
تجربهی دینی از دیدگاه قرآن نوعی ادراک و معرفت است و نتایج آن با شرایط خاص و تا حدودی حجیت دارد.
مفاهیم:
تجربهی دینی، شناختی، احس
اسی، مکاشفه.
تجربه دینی: “تجربه‌ای است که فاعل آن تجربه در توصیف پدیدار شناسانه آن از واژه‌های دینی استفاده کند”10
شناختی (شناختاری، ادارکی، معرفتی): یک دیدگاه درباره تجربه دینی است که از سوی کسانی چون آلستون مطرح شده و تجارب دینی را دارای خصوصیت معرفت بخشی بودن می‌دانند.11
احساسی (عاطفی): دیدگاهی درباره تجربه دینی که آنرا دارای خصوصیت عاطفی و غیر شناختی می‌دانند.12
مکاشفه: اصطلاحی در عرفان اسلامی که بر معنایی شبیه به تجربه دینی دلالت می‌کند. به طور کلی عرفاء مکاشفه را راهی برای شناخت حقایق به صورت غیر استدلالی و از طریق تزکیه نفس می‌دانند.13
تفصیل این مفاهیم در فصل بعد به صورت کامل مورد بحث قرار خواهد گرفت.
ضرورت مسأله:
این موضوع از جهات مختلفی دارای ضرورت است.اولین جهت آن این است که نوع نگرش ما در این موضوع در نوع تفسیر ما از قرآن تأثیر مستقیم خواهد گذاشت. کسی که وجود چنین امری را بپذیرد، در تمامی مسائل قرآنی با نگاهی متفاوت وارد خواهد شد

دیدگاهتان را بنویسید